Ta opera nie skończyła się wraz z ostatnim akordem. „La clemenza di Tito” zostaje na dłużej
Mały Tytus, jabłko i kartka. Obrazy, które mówią i tworzą opowieść
„Przyjedź na operę” — przeczytałam w komentarzu pod jednym z moich tekstów. To krótkie zdanie otworzyło przed mną drzwi do świata, którego wcześniej nie znałam i którego trochę się obawiałam. To była moja pierwsza opera. Nie miałam za sobą wcześniejszych spotkań z tym gatunkiem, porównań ani przyzwyczajeń. Miałam jedynie własne wyobrażenie o operze, które przez lata skutecznie powstrzymywało mnie przed przekroczeniem jej progów. Ten wieczór je odczarował.
„Łaskawość Tytusa” zachwyciła i nie daje o sobie zapomnieć. Najbardziej zaskakuje mnie jednak to, co we mnie zostało. Nie echa operowych arii i melodii Mozarta mi towarzyszą. Wracają pytania, obrazy i pojedyncze sceny. Mały Tytus, jabłko, dźwięk uderzających kropli, wyrok – dokument, postać w czerwieni z dymiącą czaszką, tancerze. Te wyraziste obrazy zostały we mnie najmocniej. Nie są przypadkowym zbiorem scen. Z czasem zaczęły układać się w dodatkową opowieść, która – nie mogę oprzeć się temu wrażeniu – została od początku do końca zbudowana bardzo konsekwentnie.
Nie tylko władca. Przede wszystkim człowiek z całym bagażem
„Łaskawością Tytusa” w Warszawskiej Operze Kameralnej Anna Sroka-Hryń debiutowała jako reżyserka operowa. Próby zbiegły się w czasie z kampanią przed wyborami prezydenckimi w Polsce, a dzień premiery okazał się szczególny. Dosłownie chwilę wcześniej nad Kaplicą Sykstyńską pojawił się biały dym oznajmiający wybór nowego papieża - Leona XIV. Trudno o bardziej wymowny zbieg okoliczności dla sztuki stawiającej pytanie nie tylko o władzę, lecz także o to, jakim człowiekiem powinien być ten, kto ją sprawuje. Jakich przywódców dziś potrzebujemy? To pytanie pojawia się również w poprzedzających premierę wypowiedziach Anny Sroki-Hryń.
To wielowątkowa sztuka: o władzy, zdradzie, przebaczeniu, żądzach, dramatycznych wyborach i - przede wszystkim - o człowieku z jego złożoną naturą. Spektakl skupia się na psychologii. Bohaterowie są wielowymiarowi z wyraźnie zarysowanym konfliktem wewnętrznym. Podejmują nieoczywiste wybory zmuszające widza do refleksji, przechodzą przemianę. Reżyserka zagląda w głąb psychiki swoich postaci i wnikliwie analizuje ich motywacje. Inscenizacja nabiera psychologicznej głębi także dzięki śpiewakom, którzy z wymowną intensywnością i dramatyzmem obnażają wewnętrzne rozdarcie swoich bohaterów. Ich emocje są widoczne nie tylko w śpiewie, ale także w geście, spojrzeniu i ruchu.
Operowi śpiewacy jako aktorzy dramatyczni
Szczególną uwagę przykuwa Serena Farnocchia w roli ambitnej i zranionej Vitellii. Przekonuje zarówno głosem, jak i sceniczną ekspresją. Chcąc odzyskać utraconą pozycję, prowadzi z zakochanym w niej Sestem drapieżną i wyrachowaną grę emocjonalną oraz erotyczną, manipulując słowem, spojrzeniem, dotykiem, obietnicą. Precyzyjne gesty, mimika i pełna dramatyzmu aktorska gra, doskonale oddają wszystko to, co niesie ze sobą jej bohaterka. Ma w sobie coś z femme fatale – przywodzi na myśl Lady Makbet, Balladynę czy Salome Oscara Wilde'a. Każda z nich to tylko częściowy trop. Vitellia jest kimś więcej niż tylko kolejną odsłoną. Nie jest zła do szpiku kości. Jest rozdarta, nawet jej dwukolorowa suknia zdaje się o tym przypominać. Ostatecznie w inicjatorce spisku zwycięża sumienie i publicznie wyznaje swoją winę.
Najbardziej tragiczną postacią opery jest stojący w centrum konfliktu Sesto (Adanya Dunn). Znalazł się w potrzasku. Uwikłany, zmanipulowany, postawiony przed wyborem: lojalność wobec przyjaciela i władcy czy uczucie, któremu nie potrafi się oprzeć. Psychiczne i fizyczne rozdarcie oraz dramat postaci wybrzmiewają nie tylko w śpiewie. Widać je w gestach, ruchach, napięciu ciała, jakby każda decyzja stawała się coraz większym ciężarem.
Starożytny Rzym to tylko tło
Akcja libretta umiejscowiona została w starożytnym Rzymie. Choć prosta scenografia tworzy przestrzeń nawiązującą do antyku, bezwzględny starożytny świat jest tylko tłem. Dopełniają go wizualizacje. Podobnie kostiumy – nie zamykają bohaterów w konkretnej epoce. Uniwersalność dzieła pozwala odbierać je jako historię niezwykle aktualną także dziś. Zmienia się to, co nas otacza, ale człowiek z jego pragnieniami, żądzami, namiętnościami i moralnymi dylematami, wciąż jest taki sam.
Istotną rolę odgrywa chór. Nie jest tylko muzycznym tłem, staje się bohaterem zbiorowym – głosem rzymskiego ludu i pretorianów – aktywnie uczestniczącym w scenicznych wydarzeniach. Z udziałem chóru, tancerzy i solistów, w niewielkiej operowej przestrzeni, sugestywnie rozegrano atak i podpalenie Kapitolu. Choreograficznym układem zobrazowano chaos i rozpad – zarówno samego państwa, jak i wewnętrznego świata bohaterów. Zakończenie pierwszego aktu zatrzymuje pełnym napięcia dźwiękiem spadających kropli. Zatrzymuje dosłownie, niemal do ostatniej możliwej chwili czekałam z opuszczeniem widowni, jakby odejście oznaczało utratę czegoś ważnego. Krew? Woda? Deszcz? Łzy? Rozpacz? Czas? Próba zmycia win?
Klasyczna muzyka Mozarta zobrazowana współczesnym tańcem
Sam Tytus (Uwe Stickert) zatrzymał mnie na dłużej nie tyle jako władca, lecz przede wszystkim jako człowiek. Omylny, pełen rozterek, targany emocjami i rozdarty między powinnością wynikającą ze społecznej roli a tym, co w nim prawdziwie ludzkie. Już na początku na scenie pojawia się mały chłopiec. Z patykiem w ręku, niczym symbolem późniejszej władzy, kreśli niewidzialne znaki, przywodzące na myśl ulotne pisanie na piasku, po czym zaciera ślady. Trudno mi było potem oddzielić ten obraz od skojarzenia z cesarskim berłem i dłonią podpisującą wyrok.
Wokół małego Tytusa (Stanislau Sinichenka) krążą tancerze i tancerki. Jest ich sześcioro — tyle samo, ilu głównych bohaterów dramatu. Pojawiają się – niczym mroczne cienie każdego z nich – także w innych scenach. Wydają się mieć podwójną funkcję. Raz przypominają marmurowe rzymskie posągi – niemych świadków historii i ludzkich dramatów. Innym razem ucieleśniają wewnętrzne stany bohaterów, mroki duszy i potęgują targające nimi emocje. Są nieco demoniczni. Budzą skojarzenia z Furiami i Parkami – boginiami zemsty, losu i przeznaczenia.
Nie wiem kim jest mały Tytus. Widziałam w nim sumienie, wewnętrzne dziecko, ucieleśnienie niewinności, alter ego cesarza. Wspomnienie czasów, gdy był tylko człowiekiem i nie dźwigał na barkach ciężaru władzy. A może wszystkie te obrazy jednocześnie. Zdaje się wymykać jednoznacznej odpowiedzi. Im dłużej wracałam do tego obrazu, tym częściej myślałam także o Clementii – rzymskiej personifikacji łaskawości, przedstawianej m. in. z berłem w dłoni.
Decyzje Tytusa - już nie tylko polityczne posunięcie
Pojawia się w tle dorosłego Tytusa w kluczowych momentach, a w chwili największego pęknięcia – gdy władca chce zatracić się w nienawiści i zemście - wskakuje mu na plecy. Ten jeden obraz mówi więcej o wewnętrznym rozdarciu i walce cesarza niż słowa. Ma być łaskawym władcą czy okrutnym tyranem? Wybiera to pierwsze. Łaskawość nie została potraktowana jako przejaw boskich cech monarchy, jest raczej wiernością samemu sobie, oznaką i obroną człowieczeństwa. To wybór dokonany nie tylko z poziomu władzy, bowiem reżyserka nie zamyka relacji Tytusa i Sesta jedynie w prostym układzie władca – zdrajca. To więź niejednoznaczna i złożona bardziej, niż wynika z libretta. Nim cesarz podpisze wyrok skazujący przyjaciela na śmierć, dochodzi do pełnej emocji konfrontacji. Pojedynek, przypominający walkę bokserów, kończy zaskakujący i niespodziewany gest. Nagły, krótki pocałunek. Po nim decyzje Tytusa nabierają także osobistego wymiaru.
Widz wciągnięty w głąb scenicznego świata
W decydującym momencie historii reżyserka wprowadza śpiewaków na widownię, zacierając granicę między sceną a publicznością. Ta przestaje być już tylko obserwatorem, zostaje wciągnięta w sam środek wydarzeń i zmienia się w uczestnika, jakby miała opowiedzieć się po którejś ze stron. Traf sprawił, że tuż obok mnie było puste miejsce przygotowane dla aktora. W pewnej chwili, siedząc koło Tytusa, nie mogłam odpędzić od siebie konieczności odpowiedzi na pytanie, jaki wyrok bym wydała. Od razu zrodziły się też inne: o wybaczanie, ślepą chęć zemsty i odwetu, osądzanie i wydawanie wyroków, także w naszej zwykłej codzienności. Kolejne – dotyczące wyborów – przyszły, gdy patrzyłam na stojącego tuż obok Sesta. Do czego jesteśmy zdolni? Jak daleko potrafimy się posunąć? Co może popchnąć nas ku zdradzie innych i samych siebie?
Życie czy śmierć... w czyich rękach leży ostateczne rozstrzygnięcie?
Tytus ma absolutną władzę nad życiem innych. Jednym podpisem skazuje Sesta na śmierć, ale cofa swój ruch - wybiera ułaskawienie. Drze wyrok i rzuca go na ziemię tuż przed widownię. Tego śladu nie da się jednak w pełni wymazać, jak ulotnych znaków pisanych na piasku. Zdrada się dokonała, ład i porządek został naruszony, imperium chwieje się w posadach. To, mimo łaski, pociąga za sobą konsekwencje.W finale, gdy wybrzmiewa utwór o łasce i triumfie, na scenę wkracza szczudlarz w czerwonym stroju z dymiącą czaszką w dłoni, burząc tradycyjne szczęśliwe zakończenie. Spod jego sukni wyłaniają się, przypominając o początku i narodzinach, tancerze – ci sami, którzy towarzyszyli bohaterom przez całą historię. Misterium śmierci, nie dance macabre, nie triumf, ale właśnie misterium wpisane w sferę sacrum. Kim jest ta figura? Kapłanem celebrującym rytuał przejścia? Fatum? A może rzymską Mors – literacką personifikacją śmierci?
Ocaliłeś siebie i swoją władzę. I co z nią zrobisz?
Jest jeszcze jabłko, które w pierwszej chwili może wydawać się tylko małym szczegółem. Gdy powraca, okazuje się znaczącym symbolem i po raz kolejny udowadnia, z jak niezwykłą precyzją zbudowana została inscenizacja. W pierwszym akcie cesarz odkrawa kawałek owocu nożem i zjada. W tym samym czasie mały Tytus gryzie swoje jabłko. Gesty tylko pozornie podobne. Dziecięca spontaniczność zestawiona z precyzyjnym cięciem dorosłego. Gest, który z czasem zaczął kojarzyć mi się z późniejszymi wyborami Tytusa. Trudno zamknąć ten symbol w jednym znaczeniu. Pod koniec jabłko – tym razem obciążone już tym wszystkim, co wydarzyło się wcześniej - powraca, jakby zostało mu powierzone ponownie wraz z pytaniem, co z nim zrobi.
Czyste piękno i niezwykła harmonia
Teatr żyje w dialogu. Ta opera nie skończyła się wraz z ostatnim akordem. Noszę w sobie ten świat, analizuję, szukam. Nie mam gotowych odpowiedzi, raczej garść przemyśleń, skojarzeń i spostrzeżeń, które dalekie mogą być od zamysłu twórców. Wiem jedno. Sposób, w jaki ta sztuka rezonuje we mnie do tej pory, tylko potwierdza, jak głęboko poruszające i zmuszające do refleksji to dzieło. I wzywające do powrotu. W maju - tuż po spektaklu - napisałam, że moją pierwszą myślą było piękno i niezwykła harmonia wszystkich elementów. Dziś myślę tak samo. I coraz bardziej utwierdzam się w przekonaniu, że nic tam nie było dziełem przypadku. Nawet kartka papieru, którą Tytus podpisuje, a potem rozdziera. Nie była pustą kartką ani przypadkowym zbiorem łacińskich słówek. To naprawdę zapisany po łacinie wyrok. Sceniczny znak jest prawdziwy, nawet jeśli nie zobaczy go większość widzów. Ta dbałość o niewidoczny szczegół aż prosi, by z większą uwagą spojrzeć na inne znaki.
Fotografie: Joanna Maciejewska
Metryczka opery:
„La clemenza di Tito”/”Łaskawość Tytusa” – Wolfgang Amadeus Mozart
Warszawska Opera Kameralna
Premiera: 8 maja 2025
Libretto: Caterino Mazzolà, według Pietro Metastasio
Kierownictwo muzyczne: Benjamin Bayl
Inscenizacja i reżyseria: Anna Sroka-Hryń
Scenografia i multimedia: Grzegorz Policiński
Kostiumy: Sabina Czupryńska
Choreografia: Paulina Andrzejewska-Damięcka
Reżyseria światła: Piotr Hryń
Grafika i animacje: Tomasz Grimm
Asystent reżysera: Aleksandra Hałaczkiewicz
Asystent choreografa: Bartosz Dopytalski
Obsada: Tito - Uwe Stickert, Vitellia - Serena Farnocchia, Sesto - Adanya Dunn, Annio - Jan Jakub Monowid, Servilia - Magdalena Stefaniak, Publio - Artur Janda, Młody Tito - Stanislau Sinichenka
Tancerze: Nikola Zientarska, Magdalena Tandek, Julia Witczak, Bartosz Dopytalski, Krzysztof Jaros, Bartłomiej Kamiński
Szczudlarz: Wojciech Rotowski
Zespół Wokalny Warszawskiej Opery Kameralnej,
Kierownik Zespołu Wokalnego: Krzysztof Kusiel-Moroz
Orkiestra Instrumentów Dawnych Warszawskiej Opery Kameralnej
Dyrygent: Jonathan Stockhammer






Komentarze
Prześlij komentarz