Nie uchodzi? Ale kto by słuchał kapelana! Damsko-męska partyjka po fredrowsku
"Damy i huzary", Teatr Klasyki Polskiej. Muzeum Pamięć i Tożsamość w Toruniu (5.09.2026)
"Nikt tu nam nie ruszy (...)" - płonne to nadzieje
Od kobiecego świergotania wolą huk moździerzy. Chcą mieć święty spokój. Polowania, szachy i brak babskiego gderania – to recepta na idealny huzarski urlop. Dopiero co pozbyli się ostatniej białogłowy, a tu nagle szturm na dworek przypuszczają damy! Trzy siostry Majora, siostrzenica i służki. Siostrunie mają inny koncept – nie tylko na urlop. Na dalsze życie Majora również. W mig przejmują we władanie i dworek, i samych huzarów. Przyjechały tu w końcu z misją i nie zawahają się użyć najpotężniejszej broni – spazmów i omdleń – by dopiąć celu. Ożenek Majora z młodziutką Zosią – to ich tajna misja. Ponad 40 lat różnicy? Nic to! Wola dziewczyny? Wolą matki ma być! Miłość? Fanaberie! Ślub z podstarzałym wujem? Może „nie uchodzi”, ale kto by słuchał kapelana! Majątek? To się liczy!
A huzary? Próbują ucieczki. Udaremniona! Bronią się. Kapitulują! Ożenku im się zachciało na starość! Do czasu… Każdej ze stron wydaje się, że ma przewagę i dyktuje warunki. Skrywana miłość Zosi i Porucznika wydaje się przegrana. Wszak komedia to, nie tragedia, sposób na odwrócenie nieszczęsnego losu znaleźć się więc musi. Nagłe zwroty akcji, intrygi i komiczne perypetie – to pierw. Po mistrzowsku, niczym szachowymi figurami, rozegrał Fredro tę damsko-męską partyjkę. Pod pozornie prostą komediową intrygą kryje się jednak znacznie więcej, niż tylko odwieczna wojna płci.
„Damy i huzary” – komedia, która w ostatecznym kształcie wyszła spod pióra Fredry prozą – na teatralnej scenie po raz pierwszy pojawiła we Lwowie w 1825 roku. Doczekała się wielu realizacji. I wielu dyskusji w literacko-teatralnym świecie. Dwieście lat po lwowskiej prapremierze, sięgnął po nią Teatr Klasyki Polskiej, deklarujący prezentowanie „wartościowych utworów z zakresu polskiej dramaturgii klasycznej w najwyższej możliwej zgodności z ich literą i duchem”. Czy w dzisiejszym świecie jest jeszcze miejsce na fredrowski humor, klasyczny anturaż i język jego epoki? Ostatnio usłyszałam - pełne zdziwienia i podszyte nutą oburzenia - pytanie: „może jeszcze mają ze sceny mówić XIX-wiecznym językiem? Kto to dziś zrozumie.” Tak, właśnie takiego Fredrę chciałam.
Współczesny widz wrzucony w XIX-wieczny fredrowski świat
„Damy i huzary” nie potrzebują dopisywania im współczesności w jakiejkolwiek warstwie. Wiele z tego, co dziś może zabrzmieć zaskakująco świeżo – gra między damską i męską dominacją, kobieca sprawczość, erotyczne podteksty, miłość, lęk przed zmianami i bliskością – znajduje się już w tekście.
Reżyserka Karolina Labahua nie przepisała Fredry na nowo, nie ubrała bohaterów we współczesny kostium i nie przeniosła ich do naszych czasów. To widz trafia do świata Fredry. Scenografia, choć oszczędna, od razu przywołuje na myśl pokój w dworku Majora. Mamy tu: mundur, broń i moździerz. Do tego stół z niezbędnymi drobiazgami, szachy, krzesła i lampy „naftowe”. Wraz z najazdem pań, dochodzą kufry, pudła, kosze i klatki. Do końca spektaklu przypominają o ich dominującej obecności. Scenografię dopełniają proste czarno-białe wizualizacje poszerzające świat akcji.
Uwagę przykuwają tradycyjne, dopracowane, kostiumy Aleksandry Redy: koszule z szerokimi rękawami, mundury, kapelusze, długie suknie. Panie, zgodnie z XIX-wiecznymi zasadami, noszą pod nimi gorsety, które zaprezentowały, gdy w niedopiętych sukniach przybiegły udaremnić męską ucieczkę. Kontrastują z tą konwencją plastikowe parasolki i foliowe pelerynki przeciwdeszczowe wytwornych dam. Plastik staje się pomostem między epokami. Zdaje się, że twórcy już na samym początku puszczają oko do widza – przypominają, że choć oglądamy bohaterów w kostiumach nawiązujących do epoki, to ich problemy i intrygi są nam znacznie bliższe, niż możemy przypuszczać. Komiczne podkręcenie fredrowskiego humoru czy raczej estetyczny zgrzyt? Zdania widzów wydają się podzielone.
Miłość. Niby romantyczna, ale nie do końca
Przedstawienie pozostaje więc w świecie XIX-wiecznej fredrowskiej komedii, ale nie jest to Fredro pokazany w całości. Część scen, mimo skrótów, nie traci. Inne, przy dobrej znajomości oryginału, zdają się gubić coś ważnego.
Zosia i Porucznik – znają się i kochają. To wiemy. Jak splotły się ich losy? Cisza. Znika wcale nie krótki dialog młodych kochanków o ich pierwszym spotkaniu. Na wskroś romantycznym i niemal rycerskim: o wojennej pożodze, z której Edmund uratował Zofię i jej ojca, i o wstążce, którą „nosi na sercu”. U Fredry ta historia nadaje ich uczuciu konkretną przeszłość. W przedstawieniu jej nie ma.
Postać Edmunda zostaje wyraźnie odromantyczniona. Znajduje to odbicie także w interpretacji Sebastiana Fabijańskiego. Zamiast patosu pojawia się kontrolowany luz i dystans. Dzięki temu wyraźnie odróżnia się od reszty wojskowego towarzystwa. Kontrast widać też w scenach z ukochaną Zosią, najbardziej przy pożegnaniu. Julia Grenda – studentka warszawskiej Akademii Teatralnej - gra Zofię z dużym emocjonalnym napięciem. Doskonale oddaje – w każdym geście i wypowiadanych kwestiach – dramatyzm fredrowskiej bohaterki.
Fabijański prowadzi Porucznika z dużą powściągliwością. Można w tym zobaczyć zdystansowanie człowieka, któremu lojalność wobec Majora każe zrezygnować z własnego szczęścia. I właśnie tu mam problem. Ich zderzenie na scenie ma w sobie współczesną energię, jednak nie do końca mnie przekonuje. W scenie pożegnania zabrakło mi nieco więcej emocjonalnego pęknięcia – mężczyzny walczącego z rozpaczą, a nie tylko komunikującego swoją decyzję.
Nie trzeba jej chwalić. Zosia sama pokaże
Niektóre sceny wzmocniono przykuwającymi uwagę działaniami reżyserskimi. Coś, co u Fredry jest tylko wzmianką, nabiera życia. Zyskuje chociażby scena, w której ciotki – niczym przekupki pragnące dobrze sprzedać swój towar na targu – prześcigają się w wychwalaniu zalet Zosi. Dzięki wykorzystaniu wokalnych umiejętności Julii Grendy, fredrowskie „czyliż nie śpiewa całego Rossiniego tak, że każdy słuchać musi?” z żartobliwej przechwałki ciotek zamienia się w sceniczny konkret. „Nie trzeba jej w oczy chwalić, ona sama pokaże, co umie” – mówią, wypychając wzbraniające się dziewczę przed siebie. I pokazuje! Pieśń rzeczywiście wybrzmiewa, a przechwałka ciotek zyskuje potwierdzenie. Te nie byłyby jednak sobą, gdyby przy okazji nie spróbowały zaistnieć.
Damy ruszają do szturmu! Na wojnę o huzara
Siostry mają swoje charaktery, ale razem tworzą coś więcej - zgranego i komicznego bohatera zbiorowego, łączącego siły we wspólnym interesie. Nakreślone grubą kreską. Przerysowane, wrzaskliwe, histeryzujące, mdlejące na zawołanie – oczywiście zbiorowo. Gdyby nie to, że sam Fredro nie oszczędza swoich dam i traktuje je mocniejszym satyrycznym piórem, można by odnieść wrażenie, że twórcy w tej scenicznej batalii sprzyjają bardziej męskiej drużynie.
Aniela nie jest stereotypową, zgorzkniałą starą panną. To genialna manipulatorka. Marta Dylewska tworzy wyrazistą postać, świetnie balansuje między zgrywaniem słodko-niewinnej panienki, a snuciem intryg. To wciąż młoda kobieta desperacko szukająca męża. Stylizacja na cnotliwą panienkę kontrastuje z pełną dwuznaczności sceną sam na sam z Rotmistrzem (Andrzej Mastalerz), na którego zagięła parol. Uwodzi go jeździecko-żołnierskimi metaforami podszytymi nutą erotyzmu, jednocześnie doskonale bawiąc publiczność. Także wtedy, gdy nie dostaje, czego chciała i reaguje niczym rozkapryszona dziewczynka pozbawiona zabawki.
A huzary? Kapitulują! Jeden po drugim
Jarosław Gajewski dobrze odnajduje się w wielowymiarowości swojej postaci, oddając jej rysy i skrajne emocje: od Majora ceniącego kawalerski stan i kochającego wyłącznie po huzarsku – „póki dobrze, póty miłość”, przez nagłą chęć żeniaczki, aż po powrót rozumu. Przez chwilę, niczym marionetka, pociągany jest za sznurki przez sprytne siostry. Pod rozkazami Orgonowej (Wiktoria Gorodecka), wydawanych nie tylko słowem i spojrzeniem, traci rezon i niemal fizycznie się kurczy. Wachlarz działa niczym symbol kobiecej władzy i wojskowa komenda, której usłuchać musi nawet dowódca pułku. Fredrowski komizm – słowny i sytuacyjny - w wykonaniu Gajewskiego zwraca uwagę. Choćby groteskowe – z uporem maniaka powtarzane – „mam lat 50”, czy nagły przypływ męskiej energii w scenie z Zosią. Nagle ożywa, nabiera śmiałości i nawet tasiemka na szyi 18-latki nie uchodzi już jego uwadze.
"Kobiety rządzić stworzone! Ale czemu nie rządzą?"
Uwagę przykuwają drugoplanowe role służących: Zuzi (Justyna Fabisiak) i Józi (Marta Tabęcka). Wdzięczne, rozerotyzowane, nieco roznegliżowane, w bali pełnej wody bawią publiczność i uwodzą Grzesia (Paweł Lipnicki). Stary huzar traci głowę dla Zuzi, choć w oryginale wybiera Fruzię, bawiąc wpierw rubasznym dowcipem o chęci małżeństwa z całą trójką. Trzy służące pełnią w dramacie rolę obserwującego i komentującego chóru. Karolina Labahua redukuje ten chór do duetu – dynamicznego, zgranego, magnetycznego – ale nie odbiera mu funkcji komentowania damsko-męskiego świata.
Rembo (Henryk Gołębiewski), jako jedyny – nie licząc kapelana, bo jemu przecież „nie uchodzi” – nie postradał zmysłów na skutek damskich intryg. Jest lustrem wszystkich absurdów. To dzięki jego prostej, lecz trafnej i – jak przystało na Fredrę – komicznej przemowie, starzy kawalerowie odrzucają pomysł ożenku. Wizja stania się jeleniem skutecznie wraca im rozum.
Fredro nie potrzebuje dziś dopisywania współczesności. Ona już jest w jego tekście. Wystarczy ją zauważyć. A potem pozwolić damom szturmować, a huzarom kapitulować. Niby tylko damsko-męska wojenka, komiczne perypetie i nagłe zwroty akcji. A pod spodem? Pytania o miłość, małżeństwo, władzę, niezależność, własną autonomię i próby urządzania życia innym. I choć śmieje się Fredro, a my wraz z nim, z wyostrzonych kobiecych i męskich wad, za tym śmiechem kryje się coś więcej.
Fotografie:
Joanna Maciejewska
Metryczka spektaklu:
„Damy i huzary" – Aleksander Fredro
Teatr Klasyki Polskiej
Premiera: 20 czerwca 2025
Reżyseria:Karolina Labahua
Scenografia
i kostiumy:Aleksandra Reda
Asystentka kostiumografki:Klara Waliszewska
Choreografia:Jarosław Staniek
Reżyseria
światła:Michał Drozd
Projekcje, wizualizacje:Kamila Siwińska
Muzyka:Marcin Markowicz
Obsada: Major - Jarosław Gajewski, Rotmistrz - Andrzej Mastalerz, Edmund - Sebastian Fabijański/Piotr Kramer, Kapelan - Dariusz Kowalski, Pani Orgonowa - Wiktoria Gorodecka/Lidia Sadowa, Pani Dyndalska - Agata Piotrowska-Mastalerz, Panna Aniela - Marta Dylewska, Zofia - Julia Grenda, Zusia - Justyna Kramer (Fabisiak), Józia - Marta Tabęcka, Grzegorz - Paweł Lipnicki, Rembo - Henryk Gołębiewski.
Komentarze
Prześlij komentarz