Marzą o życiu, tkwiąc w poczekalni utkanej z iluzji. "Afterplay" w Teatrze Współczesnym

Dramat zawieszony także między słowami 

„Afterplay” (reż. Bogdan Michalik) irlandzkiego dramaturga Briana Friela to kameralna sztuka rozpisana na dwoje aktorów. Powodzenie jednoaktówki zależy od ich kunsztu i scenicznego porozumienia. Muszą przecież skupić uwagę widza przez 70 minut, a nie ma tu wielkiej akcji ani „fajerwerków”. Ot, dwoje czechowowskich bohaterów: Sonia Sieriebriakowa z Wujaszka Wani i Andriej Prozorow z Trzech sióstr, spotyka się przy stoliku podrzędnej moskiewskiej knajpy wiele lat po wydarzeniach opisanych przez rosyjskiego dramatopisarza. To ich drugi wieczór w tym samym miejscu. Cały ciężar tego spotkania spoczywa na aktorach. Gesty, spojrzenia, mimika i zmiany tonu głosu odgrywają tu istotną rolę. Ważne są też – tak jak i w utworach Czechowa – pauzy, bowiem dramat bohaterów rozgrywa się również między słowami. Na scenie Teatru Współczesnego te pełne znaczeń i wewnętrznego napięcia chwile ciszy wybrzmiewają równie mocno, jak słowa.

Sunąca donikąd gablotka straconych szans

Julia Skuratova postawiła na klasyczne kostiumy z epoki i minimalistyczną scenografię: stół przykryty tanim szydełkowym obrusem i krzesła. W głębi sceny kryje się coś jeszcze - niby drobiazg, a jednak klejnocik – ciemna witryna z bibelotami. Przypadkowy zbiór? W żadnym razie! To miniaturowe ślady czechowowskich światów, przywołujące także „Mewę” i „Wiśniowy sad”. Mauzoleum niespełnienia, tęsknot i utraconych szans. Wyłaniają się powoli z ciemności, przesuwają milimetr po milimetrze, niemal niezauważalnie. Hipnotyzują. Przez chwilę, dzięki grze świateł, ten ruch wydaje się optycznym złudzeniem. Gablotka przesuwa się leniwie, niczym wskazówki zegara, przez cały spektakl. Ale to półka sunąca donikąd… na koniec bezlitośnie zatrzymuje się przecież w punkcie wyjścia.

"Afterplay", Teatr Współczesny w Warszawie (22.09.2026)

Monika Krzywkowska i Mariusz Jakus budują swoich bohaterów na wyraźnym kontraście, zarówno w zachowaniu, jak i sposobie mówienia, a ich odmienne temperamenty rodzą silne napięcie dramatyczne. W grze tej dwójki widać wzajemne wyczucie i iskrzącą się „sceniczną chemię”. Tworzą wiarygodne, „żywe” postaci, z którymi widz może współodczuwać. Ten aktorski duet świetnie balansuje na granicy tragizmu i komizmu dramatu Friela. Śmiech pojawia się zarówno na scenie, jak i na widowni, ale nie rozładowuje do końca napięcia. Kryje się pod nim bowiem dramat ludzi, których życie nie potoczyło się tak, jak tego pragnęli. 

Sonia i Andriej - przeciwieństwa z dwóch dramatów Czechowa

Najpierw poznajemy Sonię. Wyłania się z ciemności spowijającej scenę. W eleganckim, nienagannym stroju siedzi wyprostowana przy stoliku. Przegląda stos papierów i rachunków. W pierwszej chwili sprawia wrażenie kobiety zdyscyplinowanej, poukładanej, mającej wszystko pod kontrolą. To jednak pozory. Jest bowiem na skraju bankructwa i nie zna sposobu na uniknięcie finansowej katastrofy. W kontakcie z Andriejem na początku jest powściągliwa i zdystansowana, ukrywa prawdziwe emocje, czasem unika odpowiedzi na niewygodne pytania. Otwiera się powoli, ukazując swoją wrażliwość i empatię, a nawet czułość. Ta ostatnia wybrzmiewa w tonie jej głosu po nieco kontrolowanym wybuchu złości, poprzedzonym ogromnym zdziwieniem i niedowierzaniem, gdy na jaw wychodzą kolejne kłamstwa Andrieja. Także te największe. 

Dopiero po dłuższej chwili na scenie pojawia się Andriej. Taszczy futerał na skrzypce, talerze z czerstwym chlebem i zimnym kapuśniakiem. Jest głośny i niezgrabny. Z trudem dociera do stolika, w końcu odsuwa krzesło i siada, a talerze lądują bezpiecznie na stole. Bywa śmieszny, porywczy, czasem nieco irytujący. Mariusz Jakus opiera swoją postać na wewnętrznych sprzecznościach, a tragizm i ból skrywa pod maską komizmu. Z jego postawą i zachowaniem – dalekim od salonowego – kontrastują: biała koszula i ciemny elegancki garnitur. Kostium staje się częścią gry pozorów, w której zderzają się dwie rzeczywistości – prawdziwa i wykreowana. Prozorow twierdzi, że jest operowym skrzypkiem i snuje opowieści o rzekomych próbach do opery „La Bohème” w Teatrze Wielkim. W rzeczywistości jest ulicznym grajkiem. 

Monika Krzywkowska i Mariusz Jakus

Kłamstwo za kłamstwem. Bez premedytacji

Bohaterowie tkwią zawieszeni między przeszłością a przyszłością. Uciekają w iluzję, karmią się fikcją, chowają za parawanem kłamstw. Nie robią tego z premedytacją. Chcą przetrwać. To kłamstwa osłaniające. Przysłuchujemy się intymnej rozmowie – niemal spowiedzi – dwojga pokiereszowanych przez życie ludzi. Podglądamy bolesny proces zdejmowania masek. On pęka pierwszy, ona potrzebuje więcej czasu. 

Pomocna okazuje się też najlepsza w kraju charkowska wódka, którą Sonia w pewnej chwili bezceremonialnie wyciąga z torby i częstuje mężczyznę. Wódka jest jednak obecna już wcześniej – kobieta ukradkiem dolewa ją do herbaty. Nie jest tylko rekwizytem. Staje się katalizatorem dalszego obnażania trudnej rzeczywistości obojga, także alkoholizmu Andrieja. Ten początkowo stwarza pozory, wzbrania się fałszywie, by za chwilę jednym tchem wychylić całą szklankę. Wódka zmienia dynamikę spotkania bohaterów. Z jednej strony odsłania kolejne elementy gorzkiej prawdy, zbliżając ich do siebie na chwilę, z drugiej strony pozwala im spojrzeć na nią z pewnym dystansem, a nawet humorem. Wznoszą toasty, żartują, czasem nawet bawią się własnymi kłamstwami. 

Piją ze szklanek umieszczonych w ozdobnych podstakannikach. Podobny motyw pojawia się na teatralnym plakacie Andrzeja Pągowskiego. Dwie szklanki w uchwytach przypominających ludzkie twarze, zwrócone niby w swoją stronę, jak gdyby próbowały się spotkać, a jednak patrzące w dal. Trudno nie utożsamić ich z Sonią i Andriejem. Zamiast łyżeczek, w „herbacie” zanurzono okulary i pióro. Rzeczywistość, tak jak w spektaklu, miesza się z fikcją, prawda z kłamstwem.

Happy end? Nie u Czechowa i Friela

W tragikomedii Friela nieustannie, na wielu płaszczyznach, unosi się duch dramatów Czechowa. Ale „Afterplay” to w pełni samodzielna sztuka. Znajomość Trzech sióstr i Wujaszka Wani pozwala wychwycić pewne niuanse, być może szybciej dostrzec część niedomówień i kłamstewek, ale nie jest kluczowa do zrozumienia tego, co dzieje się na Scenie w Baraku. Opowieść, którą śledzimy, siedząc w mroku widowni, nie zamyka się wyłącznie w słowach. W ruchu sunącej w głębi sceny gablotki odbija się los bohaterów – oni również, uwięzieni we własnych niespełnieniach i tęsknotach, wciąż wracają do punktu wyjścia. Pragną bliskości, Andriej wręcz o nią żebra. Jednak spotkanie i chwilowe zbliżenie nie staje się drugą szansą, choć przez chwilę wydaje się, że będzie inaczej. Wymieniają się przecież adresami, obiecują pisać – Prozorow z ogromnym zapałem zamierza zabrać się za to jeszcze tego samego dnia. Planują nawet kolejne spotkanie w Moskwie. Wszystko po chwili pryska. To przecież bohaterowie Czechowa i dramat pisarza określanego „Czechowem Irlandii”, nie ma tu więc miejsca na happy end. Dostajemy gorzkie i bolesne zakończenie. 

Studium życia potraktowanego jako poczekalnia

Sonia wraca na scenę. Oznajmia Andriejowi, że nie spotkają się i prosi, żeby do niej nie pisał. Zatrzaskuje drzwi, woli zostać w tej iluzorycznej „szarpiącej pętli pewnego rodzaju miłości” łączącej ją z Astrowem, którego beznadziejnie kocha od pierwszego spotkania. Świadomie rezygnuje z szansy, jaką podsunęło jej życie. Nie jest to zwykła rezygnacja, raczej przerażający i tragiczny wybór znanego i bezpiecznego, choć lodowatego schronienia przed realnym życiem. Wybiera niekończącą się tundrę samotności i pustki, mając nadzieję, że kiedyś – gdy znajdzie w sobie siłę – jej życie znów się poukłada, a tundra przestanie być torturą. Scena wyraźnie współgra też z Wujaszkiem Wanią zakończonym przecież poruszającym monologiem Soni. 

„Afterplay” to przejmujące studium życia potraktowanego jako poczekalnia. Bohaterowie Czechowa i Friela wciąż w niej tkwią, karmiąc się ułudą. Andriej sam dostrzega ten tragiczny mechanizm, gdy ocenia postawę swoich sióstr, wciąż oczekujących na prawdziwe życie, które dopiero nadejdzie. To – jak wierzą od lat – może dać im tylko Moskwa, jawiąca się niczym mityczna Arkadia.

„Przeżyć życie w poczekalni?! Tak się nie przeżywa życia!” – krzyczy Andriej. Diagnoza, którą stawia siostrom, odsłania też jego własny dramat: życie zawieszone między tym, kim chciałby być, a kim jest. Sam również nie potrafi się z tej pułapki wydostać.

Cisza. Po wyjściu ze Sceny w Baraku Teatru Współczesnego to właśnie jej potrzebowałam.  „Afterplay” stało się intymnym lustrem. Przyglądając się historii ludzi, którzy utknęli w oczekiwaniu na prawdziwe życie, trudno nie postawić pytania o nasze własne poczekalnie. Ile w nich bezpiecznego schronienia, a ile lęku przed tym, co może się wydarzyć, gdy je opuścimy? Ile tracimy oczekując lepszego momentu...? 

Fotografie: Joanna Maciejewska

Metryczka spektaklu:

„Afterplay" – Brian Friel

Teatr Współczesny w Warszawie

Premiera: 9-10 września 2026

Przekład: Anna Wołek

Reżyseria, opracowanie muzyczne, reżyseria światła: Bogdan Michalik

Scenografia i kostiumy: Julia Skuratova

Inspicjentka: Olga Kucharska

Sufler: Konrad Braciak

Obsada: Sonia Sieriebriakowa - Monika Krzywkowska, Andrei Prozorow - Mariusz Jakus

Komentarze